Sprinkhaan

Caelifera

Grootte en gewicht

Mannetjes: meestal iets kleiner dan vrouwtjes. Lengte varieert van 1,5 tot 5 cm, afhankelijk van de soort.
Vrouwtjes: kunnen tot 7 cm lang worden bij grotere soorten.
Gewicht: varieert van 0,01 tot 8 gram, afhankelijk van de soort. De meeste wegen slechts een paar gram.

Levensduur

Gemiddeld leven sprinkhanen tussen de 2 maanden en 1 jaar.
De meeste soorten leven 4 tot 6 maanden.
In gevangenschap, met goede verzorging, kunnen sommige soorten iets langer leven, tot ongeveer 1 jaar.

Wat eten sprinkhanen?

Sprinkhanen zijn herbivoren (planteneters). Ze eten vooral:

Grassen
Bladeren
Granen
Soms bloemen of zachte stengels

Bij voedseltekort kunnen sommige soorten ook andere insecten eten, maar dat is zeldzaam.

Familie en verwanten

Sprinkhanen behoren tot de familie Acrididae (kortsprietige sprinkhanen).

Andere dieren in dezelfde orde (Orthoptera) zijn:

Krekels (familie Gryllidae)
Sabelsprinkhanen (familie Tettigoniidae)
Veldsprinkhanen (ook binnen Acrididae)

Waar leven sprinkhanen?

Sprinkhanen komen voor op alle continenten behalve Antarctica. Ze leven in:

Graslanden
Savannes
Bossen
Woestijnen
Landbouwgebieden

Ze zijn goed aangepast aan droge en warme klimaten, maar sommige soorten leven ook in gematigde streken.

Kenmerken van een sprinkhaan

Kleur: meestal groen of bruin, voor camouflage.
Lichaam: langwerpig met een stevig pantser.
Achterpoten: sterk en lang, aangepast om te springen.
Vleugels: sommige soorten kunnen vliegen, andere niet.
Antenne: korter dan bij krekels.
Ogen: grote samengestelde ogen voor goed zicht.

Interessante feiten over sprinkhanen

Sommige soorten kunnen zwermen vormen van miljoenen individuen, zoals de woestijnsprinkhaan (Schistocerca gregaria).
Een zwerm sprinkhanen kan in één dag evenveel voedsel eten als tientallen duizenden mensen.
Sprinkhanen kunnen geluid maken door hun achterpoten langs hun vleugels te wrijven.
Ze hebben een uitstekend gehoor, met een speciaal gehoororgaan op hun buik of poten.
Sprinkhanen bestaan al sinds het Carboon-tijdperk (meer dan 300 miljoen jaar geleden).

Extra informatie over Sprinkhanen

Waarom springen Sprinkhanen eigenlijk voor?

Sprinkhanen springen niet zomaar — het is een overlevingsstrategie. Hun krachtige sprongen helpen hen in verschillende situaties:

1. Vluchten voor roofdieren

Sprinkhanen worden opgejaagd door vogels, reptielen, spinnen en kleine zoogdieren. Door snel en ver weg te springen, kunnen ze ontsnappen aan gevaar. Hun sprong is vaak onverwacht en moeilijk te voorspellen, wat hen een voorsprong geeft.

2. Zoeken naar voedsel

Sommige sprinkhanen gebruiken hun sprongen om zich snel te verplaatsen naar plekken met meer planten of gras. Vooral in droge gebieden moeten ze soms grote afstanden afleggen om voedsel te vinden.

3. Vinden van een partner

Mannetjes springen vaak om vrouwtjes te bereiken, vooral tijdens het paarseizoen. Een goede sprong kan helpen om indruk te maken of om snel bij een vrouwtje te komen voordat een ander mannetje dat doet.

4. Verplaatsen in moeilijk terrein

In hoge graslanden, struiken of rotsachtige gebieden is springen vaak efficiënter dan lopen of kruipen.

Hoe ver en hoe hoog kunnen sprinkhanen springen?

Sprinkhanen kunnen tot 20 keer hun lichaamslengte springen.
- Een sprinkhaan van 5 cm kan dus tot 1 meter ver springen!
De hoogte van een sprong varieert, maar sommige soorten kunnen tot 60-70 cm hoog springen.
De beste springer onder de sprinkhanen is waarschijnlijk de Afrikaanse woestijnsprinkhaan (Schistocerca gregaria), die bekend staat om zijn krachtige sprongen en vliegvermogen.

Andere redenen waarom ze springen

Energie-efficiëntie: Springen kost minder energie dan vliegen voor korte afstanden.
Camouflage en verrassing: Door plotseling te springen en daarna stil te zitten, verwarren ze roofdieren.
Communicatie: In sommige soorten is springen ook een manier om territorium te tonen of andere mannetjes af te schrikken.

Hier is filmpje hoe het Sprinkhaan springt.

Wat voor geluid maakt een Springhaan?

Sprinkhanen maken een ritmisch, krassend of tsjirpend geluid. Het klinkt een beetje als een zacht ratelen of een herhalend “tsjirp-tsjirp”, afhankelijk van de soort. Het geluid is vaak te horen op warme dagen, vooral in graslanden of velden.

Hoe maken sprinkhanen geluid?

Het proces heet stridulatie. Hierbij:

Wrijft de sprinkhaan zijn achterpoten tegen zijn vleugels.
De poten hebben kleine ribbeltjes, en de vleugels werken als een soort rasp.
Dit wrijven veroorzaakt trillingen die als geluid worden gehoord.

Sommige soorten gebruiken ook hun vleugels zelf om geluid te maken door ze tegen elkaar te wrijven.

Trommelvlies-orgaan in de benen

Sprinkhanen hebben een speciaal gehoororgaan, het timpanaal orgaan (trommelvlies), dat zich bevindt op hun voorpoten. Hiermee kunnen ze:

Geluiden van andere sprinkhanen horen.
Roofdieren detecteren.
Reageren op omgevingsgeluiden.

Waarom maken mannetjes geluid?

Het geluid wordt vooral gemaakt door mannetjes om vrouwtjes aan te trekken.
Elke soort heeft een eigen ritme en toon, zodat vrouwtjes de juiste soort herkennen.
Het geluid kan ook een teken zijn van gezondheid en kracht, wat indruk maakt op vrouwtjes.

Gedrag tijdens het geluid maken

Mannetjes zitten vaak stil op een blad of stengel terwijl ze tsjirpen.
Ze kunnen hun lichaam licht bewegen of hun vleugels trillen.
Soms reageren ze op het geluid van andere mannetjes door harder of sneller te tsjirpen — een soort geluidswedstrijd.

Hoe reageren andere sprinkhanen?

Vrouwtjes reageren door naar het geluid toe te bewegen.
Andere mannetjes kunnen het zien als een uitdaging en proberen het geluid te overstemmen.
In sommige gevallen leidt dit tot concurrentiegedrag of zelfs gevechten.

Andere redenen voor geluid maken

Naast het aantrekken van partners:

Sommige soorten maken geluid om territorium af te bakenen.
Het kan ook dienen als waarschuwing voor roofdieren.
In groepen kan het geluid helpen bij coördinatie van beweging, vooral bij zwermende soorten.

Hier is filmpje hoe het Sprinkhaan springt.

Kunnen Springhanen in kleuren veranderen?

Veel mensen denken dat sprinkhanen gewoon groen of bruin zijn, en dat ze altijd dezelfde kleur houden. Maar dat is niet helemaal waar. In werkelijkheid kunnen sommige soorten sprinkhanen hun kleur aanpassen aan de omgeving of omstandigheden.

Waarom verandert een sprinkhaan van kleur?

De kleurverandering heeft vooral te maken met temperatuurregulatie en overleving:

Bij koude temperaturen kunnen sprinkhanen donkerder worden. Donkere kleuren absorberen meer zonlicht, waardoor ze sneller opwarmen.
Bij warmere temperaturen kunnen ze lichter van kleur worden, zodat ze minder warmte opnemen en niet oververhit raken.

Dit proces heet thermische kleurverandering.

Wat gebeurt er in het lichaam van de sprinkhaan?

In de huid van de sprinkhaan zitten pigmentcellen die kunnen verschuiven of veranderen in concentratie.
Deze cellen reageren op licht, temperatuur en hormonen.
Het zenuwstelsel en het hormonale systeem sturen deze veranderingen aan.

Hoe reageert de sprinkhaan op zijn nieuwe kleur?

De sprinkhaan past zijn gedrag aan:
- Een donkere sprinkhaan zal vaker in de zon zitten om op te warmen.
- Een lichte sprinkhaan zoekt juist schaduw op om af te koelen.
De kleur helpt ook bij camouflage: in droge gebieden worden ze bruiner, in groene gebieden groener.

Wat doet de sprinkhaan met zijn nieuwe kleur?

Overleven: De kleur helpt hem om te overleven in wisselende omstandigheden.
Verstoppen: Een goede camouflage maakt het moeilijker voor roofdieren om hem te vinden.
Actiever worden: Als de temperatuur goed is dankzij de kleur, kan hij beter springen, eten en zich voortplanten.

Wist je dat…

Bij zwermende soorten zoals de woestijnsprinkhaan, verandert niet alleen de kleur, maar ook het gedrag: ze worden socialer en agressiever in groepen.
Kleurverandering gebeurt geleidelijk, niet zoals bij een kameleon, maar het is wel effectief.

Welke Dieren zijn de Natuurlijke vijanden van de Sprinkhaan?

Sprinkhanen zijn een belangrijke voedselbron voor veel dieren. Hier is een lijst van hun natuurlijke vijanden, verdeeld per groep:

Vogels

Vogels zijn misschien wel de grootste vijanden van sprinkhanen:

Zwaluwen
Meeuwen
Kraaien
Buizerds
Ooievaars
Reigers
Hoenderachtigen (zoals fazanten)

Deze vogels gebruiken hun scherpe ogen om sprinkhanen te spotten en vangen ze vaak in de lucht of op de grond.

Reptielen

Hagedissen
Gecko’s
Slangen

Reptielen jagen op sprinkhanen in warme gebieden, vooral in graslanden en woestijnen.

Amfibieën

Kikkers
Padden

Deze dieren gebruiken hun lange tong om snel een sprinkhaan te grijpen.

Zoogdieren

Muizen
Ratten
Egels
Vossen
Mangoesten

Kleine zoogdieren eten sprinkhanen als onderdeel van hun gevarieerd dieet.

Andere insecten

Spinnen – vangen sprinkhanen in hun web of besluipen ze.
Bidsprinkhanen – jagen actief op sprinkhanen.
Roofwantsen
Kevers – sommige soorten eten jonge sprinkhanen.
Wespen – sommige parasitaire wespen leggen eitjes in sprinkhanen.

Parasieten en ziektes

Schimmels
Bacteriën
Virussen
Parasitaire wormen

Deze kunnen sprinkhanen infecteren en verzwakken, waardoor ze makkelijker prooi worden.

Waarom zijn sprinkhanen zo’n populaire prooi?

Ze zijn rijk aan eiwitten.
Ze zijn makkelijk te vangen in open gebieden.
Ze komen vaak in grote aantallen voor, vooral tijdens zwermen.

Hebben Sprinkhanen goede oogvisie?

Ja! Sprinkhanen hebben uitstekende ogen die hen helpen om te overleven. Ze kunnen bewegingen snel detecteren, vijanden op afstand zien, en zelfs kleuren waarnemen.

360° zicht — hoe werkt dat?

Sprinkhanen hebben twee grote samengestelde ogen (facetogen) aan de zijkanten van hun kop. Daardoor hebben ze bijna een 360 graden gezichtsveld.

Ze kunnen voor, achter, boven en opzij tegelijk zien.
Dit helpt hen om roofdieren vroeg te spotten en snel te reageren.
Ze hebben ook drie kleine puntogen (ocelli) boven op hun kop, die licht en donker detecteren.

Kunnen sprinkhanen kleuren zien?

Ja, sprinkhanen kunnen kleuren zien, maar niet precies zoals mensen.

Mensen zien kleuren via drie soorten kegeltjes: rood, groen en blauw.
Sprinkhanen hebben andere lichtgevoelige cellen en kunnen sommige kleuren zien die mensen niet kunnen zien, zoals ultraviolet (UV).
Ze gebruiken kleurenzicht om:
- Planten te herkennen (voor voedsel)
- Soortgenoten te onderscheiden
- Vrouwtjes te vinden tijdens het paarseizoen

Wat doet een sprinkhaan met zijn zicht?

Vluchtgedrag: Als ze iets zien bewegen, springen ze snel weg.
Voedsel zoeken: Ze herkennen groene bladeren en sappige planten.
Communicatie: Ze reageren op visuele signalen van andere sprinkhanen.
Navigatie: Ze gebruiken licht en kleur om zich te oriënteren in hun omgeving.

Wist je dat…

Sprinkhanen kunnen bewegende objecten beter zien dan stilstaande.
Hun ogen bestaan uit duizenden kleine lensjes, elk met een eigen beeld — samen vormen ze een mozaïekachtig zicht.
UV-zicht helpt hen om bloemen en bladeren te onderscheiden die voor mensen er hetzelfde uitzien.

Zijn Sprinkhanen giftige?

De meeste sprinkhanen zijn volledig ongevaarlijk voor mensen en dieren. Maar er zijn een paar soorten die toxines gebruiken als verdediging tegen roofdieren. Dit maakt ze minder smakelijk of zelfs gevaarlijk voor bepaalde dieren.

Hoe komen sprinkhanen aan hun gif?

Sprinkhanen produceren meestal geen eigen gif, maar sommige soorten kunnen toxische stoffen opnemen uit de planten die ze eten. Dit heet sequestratie — ze slaan de giftige stoffen op in hun lichaam.

Bijvoorbeeld: Als een sprinkhaan eet van een giftige plant zoals melkdistel of giftige nachtschade, kunnen de stoffen in zijn lichaam terechtkomen.
Deze toxines kunnen dan roofdieren afschrikken of zelfs ziek maken.

Welke Sprinkhaansoorten gebruiken toxines

1. Zonocerus variegatus (Afrikaanse variabele sprinkhaan)

Deze soort eet vaak giftige planten zoals Calotropis en Cassia.
Door deze planten op te eten, slaat hij toxische stoffen op in zijn lichaam.
Roofdieren zoals vogels vermijden deze sprinkhaan vanwege de bittere smaak en toxische werking.

2. Poekilocerus pictus (Indische gekleurde sprinkhaan)

Staat bekend om zijn felle kleuren als waarschuwing.
Eet planten zoals Calotropis gigantea, die cardenoliden bevatten — een soort hartgif.
Deze stoffen maken hem giftig voor veel roofdieren, vooral vogels en reptielen.

3. Schistocerca gregaria (Woestijnsprinkhaan)

Normaal niet giftig, maar in bepaalde omstandigheden (bijvoorbeeld bij zwermen) kunnen ze planten eten met toxines.
Er zijn meldingen dat ze dan minder smakelijk worden voor roofdieren.

Welke dieren kunnen niet tegen het gif?

Sommige natuurlijke vijanden van sprinkhanen kunnen negatief reageren op deze toxines:

Kleine vogels kunnen maagproblemen krijgen.
Reptielen zoals hagedissen kunnen misselijk worden of het prooi uitspugen.
Zoogdieren zoals muizen of egels kunnen het vermijden na een slechte ervaring.

Vaak leren dieren snel om giftige soorten te herkennen aan hun kleur of geur.

Is het gif gevaarlijk voor mensen?

In de meeste gevallen: nee. Sprinkhanen zijn niet giftig voor mensen, zeker niet als ze uit veilige gebieden komen. In sommige culturen worden sprinkhanen zelfs gegeten als bron van eiwitten.

Maar:

Als een sprinkhaan toxines uit giftige planten heeft opgenomen, kan het mild schadelijk zijn bij consumptie.
Het is daarom belangrijk dat eetbare sprinkhanen uit gecontroleerde omgevingen komen.

Wist je dat…

Sommige giftige sprinkhanen hebben felle kleuren als waarschuwing, net als giftige kikkers.
Er zijn experimenten geweest waarbij sprinkhanen werden gevoerd met giftige planten om te testen hoe roofdieren reageren — vaak met afkeer.
Insecten zoals monarchvlinders gebruiken dezelfde strategie: ze worden giftig door wat ze eten als rups.